Ticaret erbabının vergilenmesinde basit usul ve gerçek usul olmak üzere Gelir Vergisi Kanunumuzda iki esas belirlenmiştir. Gerçek usulde birinci sınıf ve ikinci sınıf olmak üzere iki vergileme usulü benimsenmiştir. Basit usulde vergileme 1989 yılına kadar uygulanan götürü usulünün yerini almıştır. Gerçek usulde vergilenen diğer ifadesi, bilanço esası ve işletme hesabı esasıdır.

Geliri sadece basit usulde tespit edilen ticari kazançlardan ibaret olan gelir vergisi mükellefleri gelirlerini 2021 yılına kadar yıllık beyanname ile beyan edip vergilerini iki taksitte ödemek durumunda idiler. 7338 sayılı kanunun 4’üncü maddesiyle yapılan değişiklikle kazançları basit usulde tespit edilen mükelleflerin bu kazançları gelir vergisinden istisna edilmiştir. Beyanname vermelerine gerek bulunmamaktadır.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 46-51’inci maddelerinde basit usule tabi mükelleflerle bu usulden yararlanamayacak mükellefler hakkında düzenlemeleri içermektedir.

Gelir Vergisi Kanunu 47 ve 48’inci maddelerde yazılı şartları topluca haiz olanların ticari kazançları basit usulde tespit olunur.

Basit usulde ticari kazanç, bir hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile giderler ve satılan malların alış bedelleri arasındaki müspet farktır. Bu fark yapılan faaliyetle ilgili olarak Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre alınması ve verilmesi mecburi olan alış ve giderler ile hasılatlara ilişkin belgelerde yazılı tutarlara göre hesaplanır.  Kazançları bu usulde tespit edilenler kazancın tespiti ve Vergi Usul Kanunu'nun defter tutma hükümleri hariç, bildirme, vesikalar, muhafaza, ibraz, diğer ödevler ve ceza hükümleri ile bu kanun ve diğer kanunlarda yer alan ikinci sınıf tüccarlar hakkındaki hükümlere tabidirler.

Kazançları basit usulde tespit edilen mükellefler, faaliyetlerine ilişkin mal alış ve giderleri ile hasılatlarını gösteren belgeleri ayrı ayrı dosyalarda saklamak zorundadırlar. Bu belgelerin kayıtları, mükelleflerin bağlı bulundukları meslek odalarının oluşturdukları bürolarda tutulur. Bu bürolarda 13.6.1989 tarihli ve 3568 sayılı kanuna göre yetki almış yeterli sayıda meslek mensubunun çalıştırılması zorunludur. Bu büroların kayıt, tasdik ve vergi dairesine karşı yükümlülükleri ile diğer usuller Hazine ve Maliye Bakanlığı'nca belirlenir.

Basit usule tabi ticaret erbabından, sahte veya muhteviyatı itibariyle yanıltıcı belge düzenlediği veya kullandığı tespit edilenler, bu hususun kendilerine tebliğ edildiği tarihi takip eden aybaşından itibaren ikinci sınıf tüccarlara ilişkin hükümlere tabi olurlar.

Aynı işte ortak olarak çalışanlar hakkında 47'nci maddede yazılı yıllık kira bedeli ve 48’nci maddede yazılı iş hacmi ölçüleri toplu olarak, diğer şartlar ortakların her biri için ayrı ayrı aranır. Ortaklarından birisi gerçek usule göre gelir vergisine tabi bulunan ortaklıklarda, diğer ortakların ticari kazancı da gerçek usulde tespit olunur. Adi ortaklık halinde çalışanlardan aynı zamanda diğer şahsi bir işle de iştigal edenlerin gerçek veya basit usulden hangisine tabi olacağı,  47’nci maddenin 2 numaralı bendi ile 48’inci maddede yer alan ölçülerden şahsi işine ait olanlara, ortaklıklardan hissesine düşen miktarların eklenmesi suretiyle tespit olunur. Şahsi işin mevcut olmaması halinde, muhtelif ortaklıklardaki hisselerin toplanması ile yetinilir.

Basit usule tabi olmanın şartlarından herhangi birini takvim yılı içinde kaybedenler, ertesi takvim yılı başından itibaren gerçek usulde vergilendirilirler. Basit usulün şartlarını haiz olanlardan, bu usulden yararlanmak istemediklerini yazı ile bildirenler dilekçelerinde belirttikleri tarihten veya izleyen takvim yılı başından, yeni işe başlayanlar ise işe başlama tarihinden itibaren gerçek usulde vergilendirilirler. Gerçek usulde vergilendirilen mükelleflerden, 47’nci maddede yazılı şartları taşıyanlardan arka arkaya iki hesap döneminin iş hacmi 48’inci maddede yazılı hadlerden düşük olanlar, yazılı talepleri üzerine bu şartın gerçekleşmesini takip eden takvim yılından başlayarak basit usule geçebilirler. İşin eş ve çocuklara devri halinde iş hacminin hesabında devirden önceki süreler de dikkate alınır. Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenledikleri tespit edilenlerin kazançları hiçbir suretle basit usulde tespit edilmez.

Gerçek usulde vergilendirilmekte iken işini terk eden mükellefler ile basit usulün şartlarını kaybedenlerden gerçek usulde vergilendirilmeye başlamadan önce işini terk eden mükellefler, terk tarihini takip eden yılın başından itibaren iki yıl geçmedikçe basit usule dönemezler. Bu hüküm, işin eş veya çocuklara devri halinde de uygulanır.

Gelir vergisi mükelleflerinin basit usule tabi olmaları aşağıdaki şartların varlığına bağlıdır. Bu şartların tümünün mevcut olmaması halinde gerçek usulde (bilanço ve işletme hesabı esasında) kazanç tespiti gerekir. Basit usule tabi olmak için;

- Kendi işinde bilfiil çalışmak gerekir. Zorunlu hallerde yardımcı işçi çalıştırılabilir.

- İşyeri mülkiyetinin iş sahibine ait olması halinde emsal kira bedeli, iş yerini kiralamış olması halinde yıllık kira bedelinin 2025 yılı için büyük şehir belediyesi sınırları içinde 79.000 TL’yi diğer yerlerde 48.000TL’yi (2026 yılında sırasıyla 99.000 ve 60.000 TL’yi) aşmamalıdır.

- Diğer ticari, zirai veya mesleki faaliyetler dolayısıyla gerçek usulde vergiye tabi olmamak gerekir.

- Satın aldıkları malları olduğu gibi veya işlendikten sonra satanların alımları tutarının 2025 yılında 990.000 TL, 2026 yılında 1.200.000TL, satışları tutarının 2025 yılında 1.580.000 TL’yi (2026 da 1.900.000 TL’yi) aşmaması gerekir. Alım satım dışında sadece hizmet ifa edenlerde yıllık iş hasılatı 600.000 TL’yi) aşmamalıdır. Hem alım satım, hem hizmet söz konusu ise2026 yılı toplam hasılatının 1.200.000 TL’yi (2025 yılı 990.000 TL) aşmaması gerekir.

- Yukarıdaki şartları sağlasalar bile Gelir Vergisi Kanunu’nun 51’inci maddesinde sayılanlar ile Bakanlar Kurulunca gerçek usulde vergilendirme kapsamına alınanlar basit usulden yararlanamazlar.

 Basit usule sağlanan istisna ve kolaylıklar

Basit usulde vergilendirme kapsamında bulunan mükelleflere, gerçek usulde vergilendirilen mükelleflerden farklı birtakım kolaylıklar sağlanmıştır. Basit usulde vergilendirmenin sağladığı bazı istisna ve kolaylıklar şunlardır:

- Kazançları basit usulde tespit edilen mükelleflerin ticari kazançları gelir vergisinden istisnadır.

- Basit usulde kazanç istisnasından yararlanacak olan mükellefler, istisna kapsamındaki bu kazançlar için yıllık beyanname vermeyecek ve diğer gelirleri (gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı vb.) dolayısıyla beyanname vermeleri halinde de bu kazançlarını beyannameye dahil etmeyeceklerdir. Vergi levhası almalarına gerek yoktur.

- Kazançları basit usulde tespit edilen mükellefler tarafından defter tutulmaz. Alınan ve verilen belgelerin kayıtları “aracılık ve sorumluluk sözleşmesi” düzenlenen meslek odası veya meslek mensupları aracılığıyla Defter-Beyan Sistemi üzerinden tutulur.

- Vergi tevkifatı yapılmaz ve muhtasar ve prim hizmet beyannamesi verilmez (Ancak 5510 sayılı Kanuna göre sigortalı çalışanları bildirmekle yükümlü olanlar, muhtasar ve prim hizmet beyannamesi vermek zorundadır.)

- Geçici vergi beyannamesi verilmez.

- Kazançları basit usulde tespit edilen mükelleflerin teslim ve hizmetleri KDV’den istisna edilmiş olup, bu mükellefler tarafından KDV Beyannamesi verilmeyecektir.

Basit usule tabi mükelleflerin vergi dairesine bildirmek zorunda oldukları hususlar şunlardır:

 - İşe başlama,

- Değişiklikler (adres değişikliği, iş değişikliği, işletmede değişiklik)

- İşi bırakma.

Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin taşıt ve diğer sabit kıymetlerini satmaları dolayısıyla fatura düzenleme yükümlülükleri bulunmamaktadır. Bu mükelleflerce yapılan taşıt satışlarının noter satış sözleşmesi ile diğer sabit kıymet satışlarının ise söz konusu sabit kıymetleri satın alan mükellefler tarafından düzenlenecek gider pusulası ile tevsik edilmesi mümkündür.

Basit usule tabi ticaret erbabından, sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenlediği veya kullandığı tespit edilenler, bu hususun kendilerine tebliğ edildiği tarihi takip eden aybaşından itibaren ikinci sınıf tüccarlara ilişkin hükümlere tabi olurlar. 

Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin, bir takvim yılı içinde aldıkları mallara ve hizmetlere ait alış belgeleri ve yaptıkları giderler ile hasılat belgeleri kayıtlarının tutulduğu bürolarda muhafaza edilecektir. Cari takvim yılına ilişkin belgelerin ibrazı da bu bürolardan talip edilecektir. 

Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin kendi işyerlerinde bilfiil çalışmaları veya bulunmaları şarttır. Ancak, bu mükelleflerin işlerinde yardımcı işçi çalıştırmaları veya çırak kullanmaları bu şartı bozmayacaktır. Bu kişilerin ücretleri tevkifata tabi olmayan ücret olarak kabul edilecek GVK’nın genel hükümlerine tabi olacaktır. Kanunun 23/1-18 bendine göre beyan edilecek veya beyan dışı kalacaktır. 

Ödenen kira üzerinde kesinti yapılmayacaktır. Hazine ve Maliye Bakanlığı’na verilen yetkiye istinaden, işyerlerinde, işyeri kiralamalarında miktar sınırlaması olmaksızın kira ödemelerinin 01.11.2008 tarihinden itibaren banka veya Posta ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen belgelerle tevsik edilmesi zorunluluğu getirilmiştir.

İşyeri kirasının, müşteriden alınan çek ile ödemesinin yapılması durumunda çekin elden kiralayan kişiye ciro edilmesi ve bu kişinin bankadan çeki tahsil etmesi ile tevsik şartı yerine getirilmiş sayılır. 

Basit usulde Katma Değer Vergisi uygulaması

Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin teslim ve hizmetleri katma değer vergisinden istisna tutulmuş olup KDV beyannamesi vermeyeceklerdir. Buna göre;

- Basit usulde vergilendirilen mükellefler, mal teslimleri ve hizmet ifalarında katma değer vergisi hesaplamayacaklar, bunlardan mal ve hizmet alan mükellefler de katma değer vergisi indirimi yapmayacaklardır.

- Gerçek usulde vergilendirilen mükelleflerden mal ve hizmet satın alan basit usulde vergilendirilen mükellefler, ödedikleri katma değer vergisini gider veya maliyet olarak dikkate alacaklardır.

Ancak, basit usulde vergilendirildikleri ve işlemleri katma değer vergisinden istisna olduğu halde düzenledikleri belgelerde katma değer vergisi gösteren veya “KDV dahildir” mealinde bir şerhe yer veren mükellefler, bu belgelerde gösterilen katma değer vergisini takip eden ayın 28’inci günü akşamına kadar beyan edip, aynı gün ödemek zorundadırlar. (Ekonomim)