2020 yılında uygulamasına başlanan, yapay zekâ deste­ğiyle daha etkin hale getirilen izaha davet uygulaması günü­müzde daha yaygın ve etkin kul­lanılmaktadır. İzaha davet uygu­laması, verginin ziyaa uğradığına delalet eden emareler bulundu­ğuna dair yetkili merciler tara­fından yapılmış ön tespitlerle il­gili olarak aynı merciler tarafın­dan mükelleflerden açıklama talep edilmesidir.

Vergiye gönüllü uyumun artı­rılması, vergiye uyum maliyeti­nin azaltılması ve kayıt dışı eko­nomi ile etkin bir şekilde müca­dele edilmesi amaçlarıyla, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 370 inci maddesinde “izaha da­vet” uygulaması düzenlenmiş­tir. Son olarak, izaha davet uy­gulaması hakkında açıklamala­rın yer aldığı “infografik” kılavuz 28.07.2025 tarihinde GİB’ in res­mi internet sitesinde kamuoyu ile paylaşılarak kullanıma sunul­muştur.

Bu uygulama; izaha davet edi­len mükelleflerle ilgili yapılan değerlendirmeler sonucunda vergi zıyaına sebebiyet verme­diği anlaşılan mükelleflerin ko­nuyla ilgili vergi incelemesine veya takdir komisyonuna sevk edilmesini önlemekte veya ver­gi zıyaına sebebiyet verildiği du­rumlarda mükellefleri belirli şartlar dahilinde indirimli ceza uygulanmak suretiyle daha ağır müeyyidelerden korumaktadır.

Bu uygulama ön tespit konu­suyla ilgili olarak; yapılan değer­lendirmeler sonucunda vergi zi­yama sebebiyet vermediği anla­şılan mükelleflerin konuyla ilgili vergi incelemesine veya takdire sevk edilmesini önlemekte. Ver­gi ziyama sebebiyet verildiği du­rumlarda ise belirli şartlar dâ­hilinde indirimli ceza uygulan­mak suretiyle mükellefleri daha ağır cezalardan korumakta. İzaha davet uygulaması; ida­renin bilgisi dâhilinde olma­sı nedeniyle pişmanlık yolu­nun kapandığı durumlar için mükellef lehine getirilen bir düzenlemedir.

İzaha davetten önce ön tespit yapılır.

-İhbarda bulunulmamış,

-Vergi incelemesine başlanıl­mamış,

-Takdir komisyonuna sevk iş­lemi yapılmamış olması gerekir.

Haklarında ön tespit konusuy­la ilgili ihbar bulunan mükellef­lere izaha yazısı ya da sahte ve­ya muhteviyatı itibarıyla yanıltı­cı belge (SMİYB) kullanılmasına ilişkin ön tespit yazısı (SMİYB ön tespit yazısı) tebliğ edilme­yecek, ön tespit konusu ile ilgi­si bulunmayan ihbarlar ise iza­ha davete veya SMİYB ön tespit yazısının tebliğ edilmesine en­gel teşkil etmeyecektir. Dolayı­sıyla, ön tespitin yapılacağı tarih itibarıyla haklarında ön tespit konusu ile ilgili olarak; ihbar bu­lunan ya da vergi incelemesi baş­latılan veya takdir komisyonuna sevk işlemi yapılan mükellefle­re ilişkin olarak ön tespit yapıl­maz ve bu mükellefler izaha da­vet edilmezler.

VUK’un 370. maddesinin (c) fıkrasında, Hazine ve Maliye Ba­kanlığı ön tespiti ve/veya izaha daveti yapacak mercii belirleme­ye yetkili kılınmıştır. Bu yetki­ye istinaden, Gelir İdaresi Baş­kanlığı ve Vergi Denetim Kuru­lu Başkanlığı yetkili kılınmıştır. Buna göre oluşturulan ön tespit ve izah değerlendirme komisyo­nu;

-Kendisine intikal ettirilen bilgi, bulgu veya verilerden hare­ketle verginin zıyaa uğramış ola­bileceğine ilişkin, VUK’un 370. maddesinde belirtilen ön tespiti yapar.

-İzaha davet veya SMİYB ön tespit yazısının, tebliğ edilmek üzere, haklarında ön tespit yapı­lanlara gönderilmesini sağlar.

-Kendisine yapılacak izahları değerlendirerek, değerlendirme sonucunu içeren yazının, tebliğ edilmek üzere, ilgili mükellefle­re gönderilmesini sağlar.

Mükellefe tebliğ edilen iza­ha davet yazısında asgari olarak aşağıdaki hususlar yer alır:

-İzaha davet yazısının tebliği tarihinden itibaren 30 gün içe­risinde ön tespitle ilgili olarak gerekli izahın yapılması halinde izahın komisyonca değerlendi­rileceği,

-Komisyonca yapılan değer­lendirme sonucunda vergi zıyaı­na sebebiyet verilmediğinin ve beyanname verilmesini gerek­tirir bir durum bulunmadığının anlaşılması halinde, söz konusu ön tespitle ilgili olarak vergi in­celemesine ve takdir komisyo­nuna sevk işleminin yapılmaya­cağı,

-Ön tespite ilişkin olarak ya­pılan izahın; izaha davet yazısın­da yer verilen zıyaa uğramış ola­bilecek vergi tutarını doğrular nitelikte olması veya yeterli bu­lunmaması halinde, bu yöndeki değerlendirme sonucunu içeren yazının tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içerisinde, hiç verilmemiş olan vergi beyan­namelerinin verilmesi, eksik veya yanlış yapılan vergi be­yanının tamamlanması veya düzeltilmesi ve ödeme süre­si geçmiş bulunan vergilerin, ödemenin geciktiği her ay ve kesri için, 6183 sayılı Kanu­nun 51. maddesinde belirti­len nispette uygulanacak ge­cikme zammı oranında bir zamla (izah zammı) aynı sü­rede ödenmesi şartıyla vergi zı­yaı cezasının zıyaa uğratılan ver­gi üzerinden %20 oranında (in­dirimli olarak) kesileceği,

-VUK’un 370. maddesinin (a) fıkrası kapsamında %20 oranın­da vergi zıyaı cezası kesilmesi halinde bu ceza için, uzlaşma ta­lep edilebileceği veya cezada in­dirim müessesesinden yararla­nılabileceği,

-SMİYB kullanımı ön tespi­ti yazısında VUK’un 370. mad­desinin (b) fıkrası kapsamında %20 oranında kesilen vergi ziyaı cezasına ilişkin ihbarnamelerin tebliği üzerine tarhiyat sonrası uzlaşma başvurusunda bulunu­lamayacağı ancak cezada indi­rim müessesesinden yararlanı­labileceği,

-Mükellefin, yapacağı iza­hı desteklemek amacıyla, başta defter ve belgeler olmak üzere VUK’un 3. maddesi kapsamında her türlü delili sunabileceği,

-Yapılan izahın; zıyaa uğ­ramış olabilecek vergi tutarını doğrular nitelikte olması veya yeterli bulunmaması ve bu du­ruma uygun olarak beyanname verilmemiş olması halinde vergi incelemesine veya takdir komis­yonuna sevk işlemlerinin yapıla­cağı,

-Davet konusu ön tespitle il­gili olarak VUK’un 371. madde­sinde yer alan pişmanlık hüküm­lerinden yararlanılamayacağı.

-Kendisine izaha davet yazısı tebliğ edilenlerin tebliğ tarihin­den itibaren 30 gün içerisinde yetkili komisyona izahta bulun­maları gerekmektedir. Süresinde yapılan izah, komisyonca en geç 45 gün içinde değerlendirilerek sonuca bağlanır.

İzah işlemi, yazılı olabileceği gi­bi sözlü de olabilir. Sözlü izah, iza­hı yapan ile komisyon tarafından karşılıklı olarak imzalanacak bir tutanakla kayıt altına alınır. Yazılı izah, izaha davet yazısını gönderen mercie; elden verilmişse bu tarih­te, postayla taahhütlü veya acele posta servisi ile gönderilmişse zar­fın üzerindeki damga tarihinde, adi postayla veya özel dağıtım şirketle­ri aracılığıyla gönderilmişse iza­ha davet yazısını gönderen merci­in kayıtlarına girdiği tarihte veril­miş sayılır. İzaha davet yazısının tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içerisinde izah vermemekle birlik­te zıyaa uğramış olabilecek vergi tutarını doğrular nitelikte beyan­name veren mükellefler izahta bu­lunmuş kabul edilir.

a) Beyanname verilmesine ka­rar verilmiş olması; kararın tebliğ tarihten itibaren 30 gün içerisinde hiç verilmemiş olan beyanname­nin verilmesi veya eksik ya da ha­talı beyanın düzeltilmesi gerekir. Beyan üzerine tahakkuk edecek vergilerin de ödemenin geciktiği her ay ve kesri için, gecikme zam­mı oranındaki izah zammıyla ay­nı sürede ödenmesi şartıyla vergi zıyaı cezası, %20 oranında kesilir. Bu durum vergi incelemesi yapıl­masına ve gerekirse tarhiyatın ik­maline engel teşkil etmez. Mükel­lefin izahta bulunmama durumun­da veya ödeme yapılmamış olması halinde; %20 kesilmiş olan indi­rimli ceza %50 oranı esas alınarak uygulanır, izah zammı gecikme fa­izine dönüştürülür.

b) Yapılan izahın ziya uğramış olabilecek vergi tutarını doğrular nitelikte olması veya yeterli bu­lunmaması ve mükellef tarafından da ön tespit konusuyla ilgili olarak beyanname verilmemiş olması; Vergi incelemesine veya takdir ko­misyonuna sevk işlemleri yapılır.

Ön tespite ilişkin vergi zıyaına neden olunmadığı yönünde mü­kellefçe izahta bulunulması üze­rine, mükellefin izahının komis­yonca yeterli bulunması ve be­yanname verilmesini veya vergi beyanının tamamlanmasını gerek­tirir bir durumun olmadığının de­ğerlendirilmesi halinde, değerlen­dirme sonucunu içeren yazı mü­kellefe tebliğ edilir ve mükellef hakkında söz konusu tespitle ilgi­li olarak vergi incelemesine ve tak­dir komisyonuna sevk işlemi ya­pılmaz.

VUK’un 359. maddesinde yer alan kaçakçılık fiilleriyle vergi­nin zıyaa uğratılmış olabileceği hallerde haklarında ön tespit ya­pılanlar izaha davet edilmezler. Ancak, SMİYB kullanma fiilinin işlenmiş olabileceğine dair ya­pılan ön tespitlerde, kullanılan sahte veya muhteviyatı itibarıy­la yanıltıcı belge tutarı, bir tak­vim yılında (2025 yılı için) 700 bin TL geçmeyen veya bu tuta­rı geçse dahi ilgili yıldaki toplam mal ve hizmet alışlarının %5’ini aşmayan mükelleflere SMİYB ön tespit yazısı tebliğ edilir.

Netice itibariyle; vergi idare­si tarafından mükelleflerin gö­nüllü uyumunu artırmaya yöne­lik olarak hayata geçirilen izaha davet uygulaması, geliştirilen ya­pay zekâ desteğiyle her geçen gün daha yaygın bir şekilde uygulan­maktadır. Bu uygulama sayesin­de mükelleflere, vergi inceleme­sine sevk edilmeden önce açıkla­ma yapma fırsatı tanınmakta ve olası cezai yaptırımlara karşı bir güvence sunulmaktadır. (Dünya)